آیا هوش مصنوعی می تواند انسانیت موسیقی کلاسیک را جایگزین کند؟
به گزارش مجله 10 از 10، شبی را تصور کن که ارکستری بزرگ روی صحنه نشسته و اثری تازه از بتهوون اجرا می نماید، اثری که خود او هرگز کامل ننموده. تماشاگران غرق موسیقی اند، اما آهنگساز این بار یک انسان نیست. این صحنه در سال های اخیر به واقعیت نزدیک شده است. پیشرفت هوش مصنوعی، مرز میان خلاقیت انسانی و فراوری ماشینی را مبهم نموده است. موسیقی کلاسیک، که همیشه با احساس، تجربهٔ زیسته و تفسیر انسانی گره خورده بود، حالا با پرسشی بنیادین روبه روست. آیا الگوریتم ها می توانند همان حساسیت و عمق انسانی را بازآفرینی نمایند؟ این پرسش فقط فنی نیست، بلکه ماهیت هنر را هدف می گیرد. در مرکز این بحث، رابطهٔ پیچیدهٔ هوش مصنوعی و انسانیت موسیقی کلاسیک واقع شده است.
سمفونی دهم بتهوون و ورود هوش مصنوعی به تاریخ
در اکتبر 2021، ارکستر بتهوون بن نخستین موومان سمفونی دهم ناتمام بتهوون را اجرا کرد. این اثر با یاری هوش مصنوعی تکمیل شده بود. تیمی متشکل از دانشمندان علوم رایانه، موسیقی شناسان و آهنگسازان سیستمی به نام بتهوون ای آی (Beethoven AI) طراحی کردند. این سامانه سبک موسیقایی بتهوون، یادداشت های باقی ماندهٔ او و آثار آهنگسازانی مانند باخ (Johann Sebastian Bach) را تحلیل کرد. هدف، بازسازی زبانی موسیقایی بود که به زندگی و دورهٔ بتهوون تعلق داشت. نتیجه، قطعه ای بود که می کوشید شبیه آن چیزی باشد که بتهوون ممکن بود بنویسد. این پروژه نقطهٔ عطفی در پیوند میان موسیقی کلاسیک و هوش مصنوعی به شمار می آید. هم زمان، پرسش های تازه ای دربارهٔ اصالت و خلاقیت عنوان کرد.
هوش مصنوعی چگونه موسیقی می سازد
سامانه های آهنگسازی مبتنی بر هوش مصنوعی، عملکردی مشابه مدل های زبانی دارند. آن ها با استفاده از یادگیری ماشین (Machine Learning) الگوهای موسیقایی را تحلیل می نمایند. ساختار ملودی، هارمونی و ریتم از دل داده های بزرگ استخراج می گردد. سپس مدل های مولد (Generative Models) بر اساس ورودی های معین، قطعات تازه می سازند. در خصوص بتهوون ای آی، این ورودی ها شامل طرح های ناتمام و اطلاعات تاریخی بودند. سامانه آموزش دید تا بتواند موسیقی را در بافت زمانی و سبکی خاص درک کند. این فرایند تقلید صرف نیست، بلکه نوعی بازترکیب الگوهاست. با این حال، پرسش اصلی باقی می ماند، آیا این بازترکیب را می توان خلاقیت نامید؟
موسیقی کلاسیک پیش از عصر دیجیتال
موسیقی کلاسیک برای قرن ها هنری محدود به طبقات خاص جامعه بود. آموزش ساز و آهنگسازی به امکانات و حمایت مالی احتیاج داشت. مستمعین اصلی نیز اغلب از طبقهٔ اشراف بودند. با گذر زمان و توسعه رسانه ها، این هنر از انحصار خارج شد. دنیای شدن و دسترسی آزاد به اطلاعات، موسیقی کلاسیک را به مخاطبان گسترده تری رساند. پلتفرم های دیجیتال امکان شنیدن آثار تاریخی را برای میلیون ها نفر فراهم کردند. شبکه های اجتماعی نیز اجراهای سنتی و نوآورانه را کنار هم نشاندند. این تحولات زمینه ای فراهم کرد که هوش مصنوعی نیز وارد این دنیا گردد. ورود آن ادامهٔ همان مسیر تحول است، اما با پیامدهایی عمیق تر.
فناوری به عنوان فرصت و تهدید هم زمان
فناوری در موسیقی کلاسیک همواره نقش دوگانه ای داشته است. از ضبط صدا گرفته تا پخش دیجیتال، هر تحول هم امکان تازه ایجاد نموده و هم نگرانی. هوش مصنوعی این دوگانگی را تشدید نموده است. از یک سو، ابزارهای تازه می توانند آموزش، دسترسی و تجربهٔ شنیداری را غنی تر نمایند. از سوی دیگر، ترس از کم رنگ شدن نقش انسان وجود دارد. بعضی هنرمندان نگران اند که صداهای فراوریشده به وسیله الگوریتم ها جای خلاقیت فردی را بگیرند. این نگرانی به ویژه برای آهنگسازان معاصر جدی است. زیرا رقابت با سامانه ای که بی وقفه فراوری می نماید آسان نیست. همین تضاد، بحث انسانیت موسیقی کلاسیک را به کانون توجه آورده است.
تجربهٔ شنیدن موسیقی وقتی خالق انسان نیست
یکی از نخستین تغییرات با ورود هوش مصنوعی، تجربهٔ شنیداری مخاطب است. مستمعٔ موسیقی کلاسیک معمولاً در پی ارتباطی عاطفی با فکر و زندگی آهنگساز است. دانستن اینکه قطعه ای حاصل رنج، بیماری، عشق یا بحران درونی یک انسان بوده، بخشی از تجربهٔ شنیدن را می سازد. وقتی یک الگوریتم قطعه ای را می نویسد، این پیوند زیسته حذف می گردد. موسیقی ممکن است از نظر ساختاری درست باشد، اما روایت انسانی پشت آن غایب است. بعضی مستمعین این خلأ را حس می نمایند و آن را به شکل نوعی بی روحی توصیف می نمایند. بعضی دیگر اصلاً به منشأ اثر اهمیت نمی دهند و فقط به صدای نهایی گوش می سپارند. این شکاف نشان می دهد انسانیت موسیقی کلاسیک فقط در نت ها نیست، بلکه در آگاهی مستمع نیز شکل می گیرد. هوش مصنوعی این رابطهٔ دوطرفه را به چالش می کشد.
نقش نوازنده و مفسر انسانی در عصر الگوریتم
حتی اگر آهنگسازی به هوش مصنوعی سپرده گردد، اجرای موسیقی هنوز به انسان وابسته است. نوازندهٔ کلاسیک صرفاً نت ها را نمی نوازد، بلکه آن ها را تفسیر می نماید. شدت ضربه، مکث ها و دینامیک ها حامل احساس اند. این تفسیر به تجربهٔ زیسته، بدن و حافظهٔ عاطفی نوازنده وابسته است. هوش مصنوعی می تواند نت بنویسد، اما نمی تواند رنج تمرین، اضطراب صحنه یا ارتباط زنده با مخاطب را تجربه کند. بعضی معتقدند اینجاست که انسانیت موسیقی کلاسیک حفظ می گردد. حتی قطعه ای که به وسیله الگوریتم ساخته شده، در دستان یک نوازنده انسانی معنا پیدا می نماید. با این حال، اگر اجرا نیز روزی به ماشین سپرده گردد، این مرز دوباره جابه جا خواهد شد. پرسش از جایگاه انسان همچنان باز می ماند.
آهنگسازی، تقلید یا خلاقیت
یکی از بحث های مرکزی دربارهٔ هوش مصنوعی در موسیقی کلاسیک، مفهوم خلاقیت است. سامانه های هوش مصنوعی بر پایهٔ داده های پیشین آموزش می بینند. آن ها الگوها را می آموزند و ترکیب می نمایند. منتقدان می گویند این فرایند بیشتر تقلید است تا آفرینش. در مقابل، بعضی یادآور می شوند که آهنگسازان انسانی نیز از آثار پیشینیان تأثیر می گیرند. تفاوت در چیست؟ شاید در نیت و آگاهی. انسان هنگام آهنگسازی، قصد بیان چیزی دارد، حتی اگر آن قصد مبهم باشد. هوش مصنوعی فاقد چنین نیتی است و صرفاً پاسخ می سازد. این تمایز ظریف اما مهم، بحث انسانیت موسیقی کلاسیک را به سطحی فلسفی می برد. آیا خلاقیت بدون قصد و تجربهٔ درونی ممکن است؟
آهنگسازان معاصر و احساس تهدید
برای آهنگسازان زنده، ورود هوش مصنوعی فقط یک بحث نظری نیست. این فناوری می تواند قطعاتی فراوری کند که به ظاهر سبک های کلاسیک یا مدرن را بازسازی می نمایند. بعضی هنرمندان نگران اند که این فراوری انبوه، ارزش کار انسانی را کم رنگ کند. وقتی سفارش دهنده می تواند قطعه ای مقرون به صرفه و سریع از یک سامانه دریافت کند، انگیزهٔ حمایت از آهنگساز انسانی کاهش می یابد. این نگرانی به معیشت هنرمندان گره خورده است. از سوی دیگر، بعضی آهنگسازان از هوش مصنوعی به عنوان ابزار الهام استفاده می نمایند. آن ها الگوریتم را همکار می بینند، نه رقیب. این دو رویکرد نشان می دهد آیندهٔ موسیقی کلاسیک یکدست نخواهد بود. بلکه میدان کشمکش میان ترس و امکان است.
آیا احساس قابل محاسبه است
احساس در موسیقی کلاسیک مفهومی پیچیده و چندلایه است. بخشی از آن به ساختارهای صوتی مربوط می گردد و بخشی به تجربهٔ انسانی مستمع و خالق. هوش مصنوعی می تواند الگوهایی را که معمولاً احساس برانگیز تلقی می شوند شناسایی کند. اما شناسایی با تجربه یکی نیست. الگوریتم غم را حس نمی نماید، بلکه آن را شبیه سازی می نماید. برای بعضی مستمعین این شبیه سازی کافی است. برای بعضی دیگر، آگاهی از فقدان تجربهٔ انسانی، مانع ارتباط عاطفی می گردد. این اختلاف واکنش نشان می دهد که انسانیت موسیقی کلاسیک امری مطلق نیست. بلکه در تعامل میان صدا، خالق و مستمع شکل می گیرد.
جمع بندی نهایی
هوش مصنوعی وارد قلمرو موسیقی کلاسیک شده و توانایی بازسازی سبک و ساختار آثار تاریخی را نشان داده است.
با این حال، انسانیت موسیقی کلاسیک فقط به نت و هارمونی محدود نمی گردد و به نیت، تجربهٔ زیسته و تفسیر انسانی وابسته است.
هوش مصنوعی می تواند ابزار، همکار یا الهام بخش باشد، اما جایگزینی کامل احساس و معنا هنوز محل تردید است.
آیندهٔ موسیقی کلاسیک به نحوهٔ انتخاب ما در همزیستی میان خلاقیت انسانی و فناوری بستگی دارد.
سؤالات رایج (FAQ)
آیا هوش مصنوعی واقعاً می تواند مانند آهنگسازان کلاسیک خلق اثر کند؟
هوش مصنوعی می تواند الگوهای سبکی و ساختاری را با دقت بالا بازفراوری کند. اما این فرایند بر پایهٔ داده های گذشته انجام می گردد و نیت یا تجربهٔ درونی ندارد. به همین علت، بسیاری آن را بازسازی هوشمند می دانند، نه آفرینش انسانی.
چرا انسانیت موسیقی کلاسیک با ورود هوش مصنوعی زیر سؤال رفته است؟
زیرا موسیقی کلاسیک همواره با احساس، زندگی شخصی و تفسیر فکری آهنگساز گره خورده است. وقتی خالق یک الگوریتم باشد، این پیوند زیسته حذف می گردد. همین حذف، مفهوم انسانیت موسیقی کلاسیک را به چالش می کشد.
نقش نوازندگان در عصر موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی چه خواهد بود؟
نوازندگان همچنان نقش محوری در تفسیر و انتقال احساس دارند. حتی اگر آهنگسازی ماشینی باشد، اجرا می تواند انسانی باقی بماند. این اجراست که به قطعه جان می دهد و ارتباط زنده با مخاطب می سازد.
آیا هوش مصنوعی تهدیدی برای آهنگسازان معاصر است؟
برای بعضی آهنگسازان، این فناوری تهدیدی مالی و هویتی به شمار می آید. فراوری سریع و مقرون به صرفه می تواند جای سفارش های انسانی را بگیرد. در مقابل، بعضی آن را ابزاری یاریی برای توسعه خلاقیت می دانند.
آیا احساس در موسیقی قابل محاسبه و شبیه سازی است؟
الگوریتم ها می توانند الگوهای احساسی را تقلید نمایند، اما خود احساس را تجربه نمی نمایند. واکنش مستمع به این شبیه سازی فرق دارد. همین تفاوت نشان می دهد احساس در موسیقی امری کاملاً فنی نیست.
منبع
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران